Can thiệp sớm - chìa khóa vàng để cha mẹ giúp con tự kỷ giảm các khuyết tật về sau

28/12/2016 | 2971 | Quản trị viên | Tin tức - thông tin

Trí não của trẻ không hoàn toàn quyết định bởi gen. Não bộ phát triển nhanh chóng, mỗi trải nghiệm (bài học) trẻ trải qua đều tác động đến vỏ não và xây dựng các liên kết thần kinh giúp trẻ xử lý thông tin nhiều hơn và hiệu quả hơn.

Trong hầu hết các trường hợp, biểu hiện khó khăn trong giao tiếp có liên quan đến hội chứng rối loạn phổ tự kỷ xuất hiện rất sớm thường là trước khi phát triển ngôn ngữ. Có một số trẻ có giao tiếp trong giai đoạn đầu, tuy nhiên khả năng này mất đi khi đứa trẻ lên 2 hoặc 3 tuổi. Trẻ mắc hội chứng kỷ thường không biết rằng mọi người truyền đạt thông điệp với nhau, hoặc trao đổi suy nghĩ cho nhau ở khoảng cách gần thông qua sử dụng ánh mắt, ngôn ngữ cơ thể và lời nói. Trẻ tự kỷ vẫn nhận biết được, tuy nhiên chúng không hiểu ý nghĩa đằng sau những hành động và ngôn ngữ này.

Bạn có thể thấy một số dấu hiệu ban đầu của đứa bé bị tự kỷ khi chúng còn bé. Với một số trẻ, những biểu hiện khác biệt rất dễ nhận thấy, nhưng với một số trẻ khác những biểu hiện này thường khó phân biệt và dễ nhầm lẫn. Một số trẻ tự kỷ còn lại không có bất cứ khác biệt nào trong năm đầu tiên, nhưng lại phát triển những dấu hiệu tự kỷ thời gian sau đó. Một loạt nghiên cứu dựa trên băng ghi hình của các gia đình có trẻ phát triển dấu hiệu tự kỷ muộn, được thực hiện bởi nhóm nghiên cứu GD, Kết quả nghiên cứu với nhóm trẻ từ 8-12 tháng tuổi cho thấy những trẻ này ít khi nhìn mọi người và ít hưởng ứng lại khi cha mẹ chúng cố gắng gây sự chú ý (như gọi tên) và không sử dụng các cử chỉ (như chỉ tay) mà những trẻ em thông thường hay sử dụng trước giai đoạn chúng phát triển ngôn ngữ. Điều này cũng cho thấy rằng cách thức những trẻ này học hỏi từ môi trường bên ngoài rất khác so với những trẻ thông thường khác, chúng ít khi tập trung quan sát người khác và có ít trải nghiệm liên quan đến giao tiếp. Điều này rất quan trọng, vì trong giai đoạn đầu đời trí não của trẻ phát triển rất mạnh mẽ, chúng tiếp nhận thông tin và phân loại thông tin nhanh chóng.

Trí não của trẻ không hoàn toàn quyết định bởi gen. Não bộ phát triển nhanh chóng, mỗi trải nghiệm (bài học) trẻ trải qua đều tác động đến vỏ não và xây dựng các liên kết thần kinh giúp trẻ xử lý thông tin nhiều hơn và hiệu quả hơn. Theo các nhà khoa học, đây chính là đặc tính dẻo của não trong giai đoạn đầu đời của trẻ.

Việc học ngôn ngữ đặc biệt phụ thuộc vào tính dẻo của não. Chúng ta thực sự ngạc nhiên bởi khả năng học ngôn ngữ của trẻ nhỏ, chúng có thể tiếp nhận bất cứ ngôn ngữ nào xung quanh chúng và chúng có khả năng nói như tiếng mẹ đẻ. Ngược lại, rất nhiều người lớn trong số chúng ta cố gắng học một ngôn ngữ mới theo cách của trẻ con và nhận thấy rằng thực sự rất khó để nói như tiếng mẹ đẻ. Đây là một ví dụ tốt nhất chứng minh khả năng học ngôn ngữ mới đặc biệt trong 5 năm đầu đời. Với trẻ mắc hội chứng tự kỷ, việc can thiệp càng sớm cho phép chúng ta tận dụng được tính dẻo to lớn của bộ não và khả năng học hỏi trong giai đoạn đầu đời. Càng tập trung can thiệp sớm ở giai đoạn đầu sẽ càng ít trẻ khuyết tật phổ tự kỷ ở giai đoạn sau.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc can thiệp sớm giúp nâng cao kỹ năng chơi, nhận thức (IQ), khả năng nói và ngôn ngữ và qua đó tăng cường nhu cầu (mong muốn) tương tác xã hội của đứa trẻ. Can thiệp sớm giúp gia tăng khả năng xã hội, giảm thiểu triệu chứng và các hành vi tự kỷ, đồng thời giúp trẻ học hỏi nhanh hơn, và hòa nhập cuộc sống một cách tốt nhất ở tất cả các môi trường, như ở nhà ở trường và trong các mối quan hệ khác. Một số nghiên cứu cũng cho thấy các kết quả chuẩn đoán thay đổi sau quá trình can thiệp sớm, tuy nhiên những trẻ này vẫn ít nhiều còn các triệu trứng của hội chứng tự kỷ. Việc can thiệp sớm giúp nhiều trẻ đi học các trường mầm non, mẫu giáo hay tiểu học bình thường phát triển các hội thoại và kỹ năng chơi, cũng như phát triển các mối quan hệ đồng lứa phức tạp hơn. Những thay đổi tích cực không xảy ra với một số ít trẻ được can thiệp sớm. Nhưng chắc chắn tất cả trẻ đều nhận được lợi ích từ can thiệp sớm, tuy nhiên mức độ nhanh chậm nhiều ít khác nhau phụ thuộc vào mỗi đứa trẻ.

Can thiệp sớm như thế nào?                    

Nghiên cứu về khả năng học hỏi của trẻ nhỏ giúp chúng ta hiểu được tại sao can thiệp sớm lại hiệu quả. Dưới đây là một số thực tế về cách trẻ nhỏ học như thế nào.

30 năm trước các nhà khoa học đã biết rằng ngay cả trẻ nhũ nhi cũng có khả năng học hỏi và chúng biết nhiều hơn những gì chúng ta tưởng. Những đứa trẻ giống như những nhà khoa học nhỏ tuổi: chúng phát triển các khái niệm (quan niệm) về thế giới xung quanh và kiểm tra các khái niệm thông qua các hoạt động cơ thể và cảm nhận của bản thân. Chúng thu thập thông tin thông qua các trải nghiệm và sử dụng các thông tin để hoàn thiện các khái niệm về thế giới xung quanh. Một ví dụ các nhà khoa học chỉ ra rằng trẻ nhỏ có những hiểu biết sơ khai về vật lý, con số, đặc tính vật lý (tính chất vật lý) và sử dụng những hiểu biết này để thử nghiệm thế giới quanh chúng. Khi sinh ra, trẻ có khả năng nghe và tiếp nhận tất cả các âm thanh, tiếng nói khác nhau điều này cho phép chúng nói được tất cả các ngôn ngữ trên thế giới, khả năng này mất dần theo thời gian nếu trẻ không được tiếp xúc với ngôn ngữ (điều này lý giải tại sao chúng ta có ngữ âm khi học ngôn ngữ mới ở tuổi trưởng thành). Ngay từ khi mới sinh trẻ đã có khả năng nhận biết giọng nói và gương mặt quen thuộc, chúng đã được trang bị để tương tác với sự vật và hiện tượng, khám phá và học hỏi thế giới xung quanh. học hỏi là hoạt động tự nhiên của trẻ em nên có những điều sau đây càn xem xét:

  • Cơ hội học hỏi nào trong các hoạt động đa dạng thường ngày cho trẻ tự kỷ
  •  Loại hoạt động bổ ích cho con bạn và con bạn tích cực tham gia?
  • Con bạn có những kỹ năng cơ bản để học hỏi từ trẻ khác, ví dụ khả năng chú ý, bắt chước, chơi luân phiên, hoặc quan sát cách trẻ khác chơi?
  • Con bạn có vấn đề về hành vi gây trở ngại đến việc học hỏi từ trẻ khác như các cơn bùng nổ (ăn vạ) thường xuyên hoặc những hành vi lặp đi lặp lại?

Đối với trẻ bình thường, chúng học hỏi từng giây từng phút. Khi chúng thức dậy, chúng bi bô và chơi với những ngón tay, ngón chân hoặc đồ chơi trong cũi. Trẻ theo dõi hệ quả của những hành động chúng làm, như chuyện gì xảy ra khi chúng vứt đồ chơi khỏi cũi, cách cha mẹ phản ứng khi trẻ kêu la, hoặc khi đồ chơi tạo ra tiếng va chạm dưới sàn. Khi bé nghe thấy âm thanh, bé có thể kêu lên hoặc bắt chước tiếng động. Trẻ ghi nhớ rằng khi tạo ra tiếng động, cha mẹ sẽ tới. Thời điểm đó, trẻ ghi nhớ âm thanh của bố mẹ khi mở cửa phòng ngủ. Trẻ nhanh chóng lặp lại hành động tạo ra âm thanh và tập trung vào biểu cảm khuôn mặt của cha mẹ cũng như từ ngữ cha mẹ sử dụng với trẻ. Chỉ trong 5 phút sau khi thức dậy, trẻ đã thực sự học được nhiều thứ về nguyên nhân – hệ quả, cảm xúc, và từ ngữ.

Bây giờ hãy so sánh với những đứa trẻ mặc hội chứng tự kỷ. Trẻ thức dậy và bắt đầu chơi trong cũi, nhưng cách chơi rất khác biệt. Trẻ có thể bỏ qua các đồ chơi và thay vào đó bị cuốn hút vào các tia sáng chiếu qua rèm cửa. Trẻ có thể nghiêng đầu về phía sau, thử nghiệm với các tia sáng và ghi nhớ thay đổi khi tia sáng chiếu vào đầu, ngắm bàn tay và các ngón tay chuyển động trong ánh sáng. Trẻ có thể sử dụng một thời gian dài chỉ để lắc đầu qua lại và nhìn ánh sáng. Trẻ im lặng không phát ra bất cứ âm thanh nào. Khi cha mẹ đến đánh thức bé dậy, trẻ không chú ý đến biểu lộ cảm xúc hay giọng nói của họ. Chỉ những tia sáng mới thu hút sự quan tâm của trẻ. Đối với những trẻ này, chúng vẫn đang học hỏi, tuy nhiên thay vì học về đồ chơi, âm thanh ngôn ngữ, khuôn mặt, và mọi người, trẻ chỉ học về các hình dạng và sự di chuyển của tia sáng. Những trẻ này đã bị tuột mất cơ hội giao tiếp, kỹ năng xã hội và chơi. Đó là do trẻ không thể gọi bố mẹ, xem cách họ vào ra, và quan trọng hơn những tia sáng đối với chúng thú vị hơn đồ chơi. Do chỉ tập trung vào vận động của các ngón tay và lúc lắc cái đầu, trẻ đã không có cơ hội học hỏi những thứ khác ở quanh mình. Dưới đây là một số khác biệt cơ bản giữa đứa trẻ bình thường và trẻ mắc hội chứng tự kỷ.

CÁC TRẺ BÌNH THƯỜNG

TRẺ BỊ TỰ KỶ

Cơ hội học hỏi

Tham gia vào các cơ hội học hỏi bằng cách chủ động tìm hiểu về môi trường xã hội và phi xã hội

Tập trung ít vào môi trường xã hội, chủ yếu tập trung vào môi trường phi xã hội, giới hạn các cơ hội học hỏi ở môi trường xã hội

Tham gia vào các hoạt động bổ ích

Tập trung vào các hoạt động bổ ích, chú ý đến con người bao gồm, biểu cảm khuôn mặt, di chuyển, cử chỉ và từ ngữ. Có thể thấy các trẻ này quan tâm đến con người hơn là các đồ vật.

Bị thu hút bởi các đồ vật và khám phá theo cách khác thường như ngồi trong góc và nhìn và ngửi các đồ vật. Có thể thấy các trẻ này quan tâm đến đồ vật hơn con người

Kỹ năng học hỏi cơ bản

Bắt chiếc hành động của người khác, hiểu các phản ứng của người khác đối với mỗi chuyển động, cử chỉ và âm thanh của trẻ, sử dụng nhiều cách để khám phá đồ vật

Không bắt chước và không hiểu thái độ của trẻ có thể ảnh hưởng đến thái độ của người khác, chỉ biết chơi với đồ vật theo một số cách nhất định

Hành vi lặp lại

Trẻ có hành động chơi lặp lại, tuy nhiên dễ dàng thay đổi sự chú ý sang hành động khác

Chơi lặp lại trong thời gian dài, rất khó và trở nên cáu giận khi người khác cố gắng lôi kéo sự chú ý của trẻ sang hoạt động khác

 

Mục tiêu trọng tâm của chương trình can thiệp sớm là giúp trẻ mắc chứng tự kỷ chú ý đến các cơ hội học hỏi các kỹ năng xã hội cơ bản như học nói, biểu cảm khuôn mặt, cử chỉ và giúp chúng phát triển ngôn ngữ và kỹ năng xã hội bằng cách thúc đẩy trẻ tập trung vào các hành động, lời nói, từ ngữ và biểu cảm khuôn mặt của mọi người xung quanh. Các nhà tâm lý học sử dụng thuật ngữ “tạo bước đệm gợi ý” (Scaffolding) để mô tả cách cha mẹ giúp đỡ con cái họ học hỏi thông qua việc thu hút sự tập trung của trẻ vào những cơ hội học hỏi quan trọng nhất trong môi trường. Khi cha mẹ tạo các bước đệm gợi ý cho trẻ bằng cách định hướng, khuyến khích trẻ tiếp cận với các cơ hội học hỏi, cung cấp cho con những đồ chơi thích hợp, lặp lại và nhấn mạnh (cường điệu) các hoạt động, nói thật chậm và đơn giản, … để trẻ có thể học một cách từ từ và dễ dàng. Khi bạn là bố mẹ của trẻ mắc hội chứng tự kỷ sử dụng các chương trình can thiệp sớm để định hướng sự tập trung cho con, bạn sẽ sử dụng chung các chương trình với các giai đoạn khác, nhưng bạn phải xây dựng một chương trình riêng biệt dành cho con mình dựa trên tính cách cá nhân của đứa trẻ, (dựa trên những hoạt động ưa thích, kinh nghiệm, và sự nhạy cảm của trẻ) cũng như những thử thách thông thường mà hầu hết trẻ tự kỷ gặp phải. Khi bạn bắt đầu áp dụng các kỹ thuật can thiệp sớm với con bạn, bạn phải học các kỹ thuật để làm những việc sau:

  • Lôi kéo sự chú ý của bé vào đối tượng xung quanh trẻ
  • Thiết kế các trò chơi xã hội bổ ích và thú vị
  • Dạy bé các kỹ năng cơ bản gồm: Tập trung chú ý vào khuôn mặt, lời nói hành động của mọi người xung quanh, bắt chước, sử dụng tiếng nói và cơ thể để giao tiếp, chia sẻ cảm xúc, nhu cầu và sở thích với người khác, hiểu được cách giao tiếp của người khác đối với trẻ, chơi đồ chơi theo cách thông thường, sử dụng và hiểu ngôn ngữ, giảm thiểu hành vi gây cản trở cho việc học hỏi

Bằng những kỹ thuật can thiệp đặc biệt này, bạn có thể đem đến vô vàn cơ hội học hỏi cho con mình cũng như tối đa hóa lợi ích của việc can thiệp sớm trong giai đoạn trí não của con bạn đang phát triển mạnh mẽ.

Trích Early Start Denver Model for Young Children with Autism

Sachtuky.com dịch

Xem thêm về Mô hình ESDM tại đây